تعیین ارزش تغذیه‌ای تفاله و هسته خرما فرآوری شده به روش شیمیایی

به گزارش «سرویس دام، طیور و آبزیان» «ماکی دام – پایگاه خبری صنعت دام، طیور و آبزیان»؛ تغذیه بیش از هر عامل دیگر در میزان تولیدات دامی موثر است و نزدیک به ۳۲‌درصد هزینه‌ها را در واحد‌های صنعتی پرورش دام به خود اختصاص می‌دهد. از طرف دیگر به دلیل افزایش روز افزون جمعیت از یک سو و نبود منابع کافی ازسوی دیگر همراه با افزایش تقاضا برای تولید غذا، نیاز به اتخاذ تدابیر جدید در مورد تولیدات حیوانی وجود دارد.

نیازهای پرورش دام خود را بیابید.

 

ایران با تولید ۱میلیون و ۶هزار تن خرما در سال ۱۳۸۷ یکی از بزرگترین تولیدکنندگان این محصول در جهان بوده است که در حدود ۱۰‌درصد از کل تولید خرما را در جهان به خود اختصاص داده است. سالانه مقدار زیادی از این محصولات فرعی در کارخانجات شیره‌گیری خرما، تولید الکل، لواشک‌سازی، تولید قند خرما و کارگاه‌های هسته‌گیری در ایران تولید می‌شود. می‌توان از فرآوری شیمیایی (هیدروکسید سدیم) به جهت کاهش میزان دیواره سلولی بدون سلولز، دیواره سلولی بدون همی سلولز و فیبر خام در هسته و تفاله خرما استفاده کرد. در این پژوهش سطوح پائینی (۲، ۴، ۶، و۸%) از هیدروکسید سدیم را جهت بهبود ارزش تغذیه‌ای هسته و تفاله خرما به مورد آزمایش قرار دادیم.

مواد وروش‌ها

تهیه نمونه و تعیین ترکیب شیمیایی

هسته مورد استفاده به مقدار مورد نیاز از کارخانه گل بهان و تفاله مورد استفاده در این پژوهش از کارخانه شهد باب به صورت آسیاب شده به اندازه قطعات ۵ میلی‌متر تهیه گردید. پس از انتقال به آزمایشگاه به میزان ۲، ۴، ۶، و۸ گرم از هیدروکسید سدیم بر روی آنها اسپری گردید و به مدت ۵ روز در آزمایشگاه در شرایط بی‌هوازی قرار داده شد تا به صورت کامل خشک گردد. جهت اندازه‌گیری ترکیب شیمیایی سطوح مختلف فرآوری مقداری نمونه به صورت تصادفی انتخاب شده و با روش  AOAC 2000میزان ماده خشک، خاکستر خام، ماده آلی، فیبر خام، پروتئین خام، چربی خام وعصاره عاری از ازت نمونه‌ها اندازه‌گیری شد.

اندازه‌گیری قابلیت هضم تفاله خرما

این پژوهش در ایستگاه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه آزاد واحد تبریز با استفاده از ۵ راس گوسفند نر اخته شده نژاد قزل با سن حدود ۱۴ ماه و میانگین وزنی۲±۳۵ کیلوگرم انجام شد. باتوجه به اینکه هسته و تفاله خرما به تنهایی قادر به  برآورده کردن کلیه نیازهای نگهداری حیوانات نبود، از یک خوراک همراه (یونجه) که قبلا ضریب هضمی آن اندازه‌گیری شده بود به نسبت ۳۰:۷۰ استفاده شد. خوراک‌های آزمایشی روزانه در دو نوبت صبح و بعد ظهر بعد از توزین در اختیار دام‌ها قرار داده شد، آب، سنگ نمک و مکمل معدنی نیز به صورت آزاد در دسترس بود، پس از آماده کردن گوسفندان (خوراندن قرص انگل، کوتاه کردن پشم و اخته کردن) آزمایش در یک دوره ۲۱ روزه شامل ۱۴ روز عادت‌دهی و ۷ روز جمع‌آوری مدفوع با استفاده از ۵ تکرار (گوسفندان) و ۱۰ تیمار (هسته و خرمای فرآوری نشده، ۲، ۴، ۶، و۸درصد هسته و تفاله فرآوری‌شده) انجام شد.

اندازه‌گیری قابلیت هضم ظاهری مواد با استفاده از روش نشانگر داخلی خاکستر نامحلول در اسید ۱۰ که توسط ونکوئلن و یانگارائه شده انجام گرفت. برای تعیین قابلیت هضم ظاهری ماده خشک، ماده آلی، پروتئین خام، چربی خام و خاکستر در ۷ روز آخر هر دوره نمونه‌هایی از راست روده گوسفندان جمع‌آوری و تا زمان انجام آنالیز شیمیایی در دمای ۲۰- درجه سانتی‌گراد نگهداری شد. با استفاده از فرمول‌های زیر میزان قابلیت هضم اندازه‌گیری شد:

رابطه ۱

قابلیت هضم تفاله خرما

رابطه ۲

میزان هضم تفاله خرما

جهت برآورد انرژی متابولیسمی از فرمول زیر استفاده گردید.

رابطه ۳ اندازه‌گیری انرژی متابولیسمی

ME(MJ/kg DM)= 0.016×DOMD

انرژی متابولیسمی ME= 

گرم ماده آلی قابل هضم در هر کیلوگرم ماده خشک DOMD= 

نتایج حاصل از تجزیه واریانس ترکیب شیمیایی و قابلیت هضم در بسته نرم افزاری ۲۰۰۰SAS و با استفاده از آزمون چند دامنه‌ای دانکن (سطح احتمال ۵%) مورد بررسی قرار گرفت.

نتایج و بحث

تاثیر فرآوری شیمایی بر ترکیب شیمایی هسته و تفاله خرما

نتایج حاصل از فرآوری هیدروکسید سدیم بر روی ترکیب شیمایی هسته و تفاله خرما در جدول ۱و ۲ آمده است.

جدول ۱- مقایسه میانگین ترکیب شیمیایی هسته خرمای بدون فرآوری و فرآوری شده با سطوح مختلف سود

تعیین ارزش تغذیه‌ای تفاله و هسته خرما

جدول ۲- مقایسه میانگین ترکیب شیمیایی تفاله خرمای بدون فرآوری و فرآوری شده با سطوح مختلف سود

ارزش تغذیه‌ای تفاله و هسته خرما

فرآوری هسته خرما با سطوح مذکور تاثیر معناداری بر محتوی ماده خشک، ماده آلی، فیبر خام، پروتئین خام، چربی خام و عصاره عاری از ازت پودر هسته نداشت (۰/۰۵<P) با افزایش مقدار هیدروکسید سدیم مقدار خاکستر پودر هسته خرما در اثر سدیم به جای مانده از عمل‌آوری افزایش معنی‌داری داشت. (۰/۰۵>P) علیزاده، الحاج و الخنجری و قاسمی

خاکستر را به ترتیب در هسته خرمای فرآوری نشده ۱/۸۵، ۱/۹، ۱/۴۴درصدی گزارش کردند، که با اعداد این تحقیق هم‌خوانی بالایی دارد. افزایش میزان فرآوری موجب کاهش محسوس ۶/۹درصدی درمحتوی فیبر خام در هسته خرما شد که ممکن است به دلیل تاثیر هیدروکسید سدیم بر ساختار لیگنوسلولزی هسته باشد. دهقان و طهماسبی بیان نمودند که هسته خرما به دلیل ترکیبات مناسب از کربوهیدرات‌ها، چربی و سلولز برای دام‌ها مناسب بوده و می‌توان به عنوان جایگزین بخشی از کنسانتره در جیره نشخوارکنندگان مورد استفاده قرار گیرد.

تاثیر فرآوری بر روی تفاله خرما بیشتر از هسته خرما بود و تغییرات معناداری را در میزان ماده خشک، خاکستر، عصاره عاری از ازت، فیبر خام و چربی خام به وجود آورد. بیشترین تاثیر را هیدروکسید سدیم در سطح ۶% بر روی ماده خشک تفاله گذاشت و موجب شد که ماده خشک تفاله خرما در اثر هیدروکسید سدیم به جای مانده از سطح۹۱/۴۸ درصد به ۹۲/۲۴% افزایش پیدا کند. این داده‌ها با یافته‌های دهقان و طهماسبی و علیزاده در مورد تفاله خرما فرآوری نشده که به ترتیب آنرا ۸۶/۶۳ و ۹۴/۳۲درصد بدست آوردند، تفاوت دارد. اما با یافته‌های آل آنی و همکاران که عدد۹۱/۵درصد را گزارش کردند، هم‌خوانی دارد.

در مورد خاکستر مقدار آن با افزایش میزان سود در تفاله خرما افزایشی از ۱/۳۴درصد در تفاله خرما فرآوری نشده به ۲/۲۹درصد در تفاله خرمای ۸درصد عمل‌آوری شده داشت که می‌تواند به دلیل بالا رفتن مقدار سدیم به واسطه سود افزوده شده به این خوراک می‌باشد، این ارقام با یافته‌های علیزاده و آل آنی و همکارانش که آنرا به ترتیب ۱/۰۴ و ۲/۱۱درصد در رابطه با تفاله خرما فرآوری نشده بدست آوردند مشابهت دارد.

با افزایش مقدار سود مورد استفاده کاهش ۱۳درصدی را در میزان فیبر خام از ۱۹/۵۲ به ۱۶/۸۸درصد در تفاله خرمای فرآوری نشده نسبت به تفاله فرآوری شده با ۸درصد سود مشاهده شد. بیرو همکارا ن این تغییرات را احتمالاً به دلیل سست شدن پیوند‌های هیدرو کربنی موجود در محصولات لیگنوسلولزی می‌دانند.

با تغییرات مشاهده شده در ترکیب شیمیایی خوراک موجود در اثر فرآوری کردن مقدار NFE (عصاره عاری از ازت) نیز دچار بیشترین تغییرات (۲/۸درصد) در ترکیب شیمیایی شد که از ۶۷/۱۵درصد در تفاله خرمای فرآوری نشده میزان آن در تفاله ۸درصد به ۶۹/۱۴درصد افزایش پیدا کرد. (۰/۰۵>P)

تفاوت بین نتایج حاصل از پژوهش حاضر با یافته‌های سایر محققین ممکن است به دلیل اختلاف در ارقام مورد مطالعه خرما، مرحله رویش خرما و روش‌های آنالیز مواد مغذی باشد. بوترباخ و همکاران چنین بیان نمودند که استفاده از فرآوری با معرف‌های قلیایی بر روی علوفه با کیفیت پایین و چوب باعث آزاد شدن سلولز از کمپلکس‌های پیچیده سلولز و لیگنین می‌شود.

تاثیر فرآوری بر قابلیت هضم ماده خشک، ماده آلی، فیبر خام و انرژی متابولیسمی هسته و تفاله خرما

بالا بودن میزان فیبر در منابع لیگنوسلولزی شاخصی منفی است و باعث کاهش مصرف خوراک و منابع لیگنوسلولزی می‌شود، بنابراین با کاهش میزان فیبر اثری مثبت در بهبود میزان قابلیت هضم و مصارف خوراک خواهیم داشت. محقیقین در گذشته انواع فرآوری‌ها را بر روی مواد لیگنوسلولزی انجام داده‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که سود بیشترین تاثیر را بر روی سست کردن پیوند‌های بین سلولز، همی‌سلولز و لیگنین داشته است.

جدول ۳ نشان می‌دهد که سطح ۸درصد فرآوری سود بر روی هسته خرما بالاترین تاثیر را در قابلیت هضم ماده خشک، ماده آلی و فیبر خام داشت و با همه تیمار‌های دیگر اختلافش معنی‌دار بود (۰/۰۵>P) ال شازلیو همکاران میانگین قابلیت هضم فیبر خام را در هسته خرما ۵۹/۱درصد بیان کردند. الیوسف و همکاران از نسبت‌های مختلفی از سود همراه با اندازه ذرات متفاوت هسته برای افزایش قابلیت هضم (in vitru) هسته خرما استفاده کردند و نهایتاً به این نتیجه دست یافتند که افزایش نسبت‌های فرآوری موجب کاهش محتوی سلولز، همی‌سلولز دیواره سلولی هسته خرما و افزایش قابلیت هضم هسته خرما می‌گردد اما فرآوری تاثیر معناداری بر کاهش لیگنین هسته خرما ندارد. پائین بودن میزان قابلیت هضم در هسته خرما به دلیل وجود لیگنین زیاد در دیواره سلولی هسته می‌باشد که اتصالات قوی شیمیایی بین لیگنین و بسیاری از پلی‌ساکارید‌های گیاهی و پروتئین‌های دیواره سلولی از هضم آنها جلوگیری و یا از میزان هضم آنها می‌کاهند.

جدول ۳- مقایسه میانگین قابلیت هضم ماده خشک، خاکستر، فیبر خام و انرژی قابل متابولیسم هسته خرما بدون فرآوری و فرآوری شده با سطوح مختلف

تفاله و هسته خرما فرآوری شده

جدول ۴- مقایسه میانگین قابلیت هضم ماده خشک، خاکستر، فیبر خام و انرژی قابل متابولیسم تفاله خرما بدون فرآوری و فرآوری شده با سطوح مختلف

تفاله و هسته خرما فرآوری شده

در ارتباط با تفاله خرما بیشترین مقدار قابلیت هضم ماده خشک مربوط به تفاله خرمای فرآوری شده با سود در سطح ۸درصد و به مقدار ۵۳/۶۰درصد بود که اختلاف معنی‌داری را نسبت به سطوح دیگر فرآوری نشان داد. (۰/۰۵>P) دهقان، طهماسبی، مرادی قابلیت هضم ماده خشک را در تفاله خرما به ترتیب ۷۹/۹۴، ۲۳/۳۹درصد با روش قابلیت هضم داخل لوله‌ای ارزیابی نمودند.

قابلیت هضم ماده آلی تحت تاثیر فرآوری قرار گرفته و افزایش ۱۵/۴درصدی را از ۴۵/۶۸درصد تفاله خرمای فرآوری نشده به ۵۴درصد در تیمار فرآوری شده با سطح ۸درصد سود رسید، این نسبت اختلاف معنی‌داری را در مقابل سطوح پائین‌تر فرآوری داشت (۰/۰۵>P) در بین مقادیر پائین‌تر فرآوری بیشترین درصد قابلیت هضم ماده آلی مربوط به تیمار ۶درصد سود با مقدار ۴۹/۴۴درصد بود که اختلاف معنی‌داری را با تیمار‌های ۲درصد و تفاله خرمای فرآوری نشده داشت (۰/۰۵>P) دهقان و طهماسبی، علیزاده و مرادی قابلیت هضم ماده آلی را به ترتیب ۷۳/۵۲، ۳۴/۱۴ و ۲۶/۹۸درصد را در تفاله خرمایی که هیچ‌گونه فرآوری بر روی آن انجام نشده است، بیان نمودند.

آنچه در مورد قابلیت هضم ماده آلی تفاله خرما در رابطه با تفاوت‌ها گفته شد در مورد قابلیت هضم فیبر خام نیز صدق می‌کند یعنی در تیمار ۸درصد ما شاهد بالاترین قابلیت هضم فیبر خام بودیم و اختلافات معنی‌داری را با تیمار‌های دیگر داشت (۰/۰۵>P) مقدار قابلیت هضم فیبر خام در سطح ۴درصد فرآوری حد وسط بود. تفاله بدون فرآوری و ۲درصد فرآوری نیز هیچ اختلاف معنی‌داری با یکدیگر نداشته و دارای کمترین مقدار قابلیت هضم ماده فیبر خام بودند (۰/۰۵<P)

نتایج موجود در جدول ۳ و ۴ این را به ما نشان داد که بالاترین میزان انرژی متابولیسمی درهسته و تفاله خرمایی که با ۸درصد سود فرآوری شده‌اند به ترتیب با میزان ۷/۲۶ و ۸/۶۴ مگاژول در کیلوگرم ماده خشک بود. فرآوری هسته و تفاله خرما با نسبت ۸درصد از سود بترتیب موجب افزایش ۱۸ و ۱۴/۴۶درصدی در انرژی متابولیسمی هسته و تفاله خرما در مقایسه با گروه شاهد می‌گردد (۰/۰۵>P) علیزاده میزان انرژی متابولیسمی را در هسته و تفاله خرما به وسیله روش تولید گاز ۶/۶۶ و ۶/۱۸ مگاژول در کیلوگرم ماده خشک بدست آورد، این مقادیر اندکی بالاتر از یافته و با روش محاسباتی تولید گاز (Gas production) است.

متاسفانه اطلاعات جامع و قابل دسترسی در رابطه تاثیر فرآوری شیمیایی بر روی ارزش تغذیه‌ای هسته و تفاله خرما وجود نداشت تا با پژوهش حاضر مقایسه گردد.

نتیجه گیری

به طور کلی نتایج این آزمایش بیش از همه تاثیر مثبت فرآوری در سطح ۸% را بر روی هسته وتفاله خرما را نشان می‌دهد که البته تفاله بیش از هسته تحت تاثیر قرار گرفته است. لذا به نظر می‌رسد با توجه به فقیر بودن مراتع و کمبود، گرانی علوفه در سال‌های اخیر و از سوی دیگر تولید قابل توجه این ضایعات در مناطق جنوبی ایران می‌توان با عمل‌آوری این دو محصول فرعی کشاورزی توسط هیدروکسید سدیم به عنوان یک منبع ماده خشک و خشبی در جیره نشخوارکنندگان مورد استفاده قرار بگیرد، علاوه براین با استفاده از این ضایعات به کاهش آلودگی محیط زیست کمک فراوانی می‌نماییم.

منبع: هفدهمین کنگره دامپزشکی ایران (اردیبهشت۱۳۹۱)

وحید عطائی (فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد تغذیه دام دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز)، مهدی تقی‌نژاد رودبنه، محمد افروزیه (عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، گروه علوم دامی)

وحید عطائی

لغات کلیدی: هسته خرما، تفاله خرما، هیدروکسید سدیم، ترکیب شیمایی، قابلیت هضم

دیدگاه‌ خود را بنویسید